Jako gatunek flagowy programu wybrano bociana białego Ciconia ciconia, ponieważ jest to gatunek powszechnie znany i dobrze odbierany przez ogół społeczeństwa, jednocześnie jest gatunkiem wskaźnikowym dla zmian środowiskowych.
Bocian biały gniazduje prawie wyłącznie koło siedzib ludzkich, żeruje najczęściej w ekosystemach stworzonych przez człowieka: trwałych użytkach, zielonych łąkach i pastwiskach oraz uprawach roślin motylkowych. Dlatego kondycja gatunku zależy od zachowania ekstensywnego trybu rolnictwa i ochrony terenów podmokłych. W skali światowej wydaje się, że gatunek nie jest zagrożony. W Europie status zagrożenia ocenia się na kategorie V czyli narażony na wyginięcie. Natomiast w Polsce obecnie gniazduje prawie 25% populacji światowej. Dlatego właśnie ochrona bociana w naszym kraju jest tak ważna, ponieważ ma realny wpływ na zachowanie gatunku w skali świata.
W Polsce bocian biały występuje na terenie całego kraju, unika jedynie pasm górskich i dużych kompleksów leśnych. Obecnie gniazduje do wysokości 800 m n.p.m. Liczebność populacji krajowej ocenia się na 52,5 tys. par w 2004roku (Jakubiec i Guziak 2006). Obecny wzrost populacji trwa od lat osiemdziesiątych kiedy to zanotowano spadek liczebności. Jednakże wzrost liczebności nie jest równomierny na terenie całego kraju, są obszary gdzie trend jest odwrotny i liczebność spada. Największe zagęszczenie osiąga w Polsce północnowschodniej (23 par na 100 km2). W centralnej części kraju zagęszczenie wynosi 8 par na 100 km2 . Na terenie gminy Łask w wyniku inwentaryzacji przeprowadzonej w 2004 roku stwierdzono 22 gniazda, w tym 3 w Łasku.
Grupa docelowa:
W projekcie mają uczestniczyć 4 grupy młodzieży szkolnej (40 osób) z następujących placówek oświatowych:
1. Szkoła Podstawowa im. Wojska Polskiego w Wiewiórczynie (10 osób);
2. Szkoła Podstawowa nr 4 z Zespole Szkół Ogólnokształcących w Łasku – Kolumnie (10 osób);
3. Szkoła Podstawowa w Bałuczu (10 osób);
4. Szkoła Podstawowa im. Janusza Korczaka w Okupie (10 osób).
Cel projektu:
W wyniku uczestnictwa w zajęciach uczniowie powinni nabyć wiedzę dotyczącą bociana białego. Ponadto winni zdobyć podstawową wiedzę z zakresu biologii ptaków, roli w środowisku tej grupy kręgowców i sposobach jej ochrony. W wyniku realizacji zajęć edukacyjnych uczestnicy powinni nabyć następujące wiadomości i umiejętności:
1. scharakteryzowanie biologii bociana białego, jego wędrówek, areał występowania, zagrożenia w stosunku do lokalnej populacji i metody ich zapobiegania.
2. odróżnianie bociana białego od gatunków podobnych (żuraw, czapla siwa, bocian czarny).
3. poznanie kilku pospolitych gatunków ptaków występujących w najbliższym otoczeniu człowieka, podanie ich cech charakterystycznych i umiejętność rozpoznawania ich w terenie po głosie i wyglądzie.
4. poznanie obszarów chronionych położonych w najbliższej okolicy a stworzonych dla ochrony rzadkich gatunków ptaków (np. obszary Natura 2000, rezerwaty ornitologiczne).
5. znać lokalizację gniazd w sąsiedztwie miejsca zamieszkania.
6. umieć korzystać ze stron internetowych, na których są informacje dotyczące bociana oraz kamery online.
7. potrafić dokonywać samodzielnych obserwacji ornitologicznych.
8. wytłumaczyć podstawowe zależności między ptakami terenów wilgotnych (bocian biały) a elementami środowiska, w którym występują (m.in. pokarm, wilgotność, człowiek, drapieżniki).
9. dostrzegać zależności ekologiczne w poznawanych ekosystemach.
10. wymienić cele ochrony w obszarze Natura 2000 - Dolina Grabi.
Czas trwania projektu:
Założono, iż projekt będzie się pokrywał z cyklem rocznym bociana białego a w szczególności czasie jego pobytu na terenie Polski. Dlatego zajęcia edukacyjne będą realizowane od wczesnej wiosny (III 2011) do jesieni (X.2011).
Sposób prowadzenia zajęć:
Zajęcia mają odbywać się w terenie i salach szkolnych. Planuje się jedno spotkanie w miesiącu. Zajęcia terenowe mają odbywać się zarówno w najbliższej okolicy szkół biorących udział w projekcie jak i w trakcie dłuższych wyjazdów. Planuje się wykonanie dwóch wycieczek edukacyjnych- do arboretum i Muzeum Lasu w Rogowie oraz do obszaru Natura 2000 zbiornik Jeziorsko. Zajęcia będą odbywać się z poszczególnymi grupami oddzielnie, w przypadku wyjazdów terenowych wszystkie grupy uczestniczą w zajęciach wspólnie.
Sprzęt:
Do przeprowadzenia zajęć edukacyjnych w terenie niezbędne są lornetki, najlepiej o powiększeniu 10 razy. Minimalna ilość lornetek to jedna na trzy osoby. Kolejnym przydatnym urządzeniem byłby cyfrowy aparat fotograficzny. Wymagania sprzętowe: powiększenie optyczne minimum 10 razy, stabilizacja obrazu, możliwość nagrywania filmów. Umożliwi on dokumentację zachowań bocianów w terenie. Pozwoli także dokumentować zaobserwowane gatunki ptaków i późniejsze ich rozpoznawanie Niezbędne do prowadzenia nauki rozpoznawania ptasiego świata jest też atlas ptaków Polski/Europy co najmniej jeden na grupę. Wymieniony sprzęt został zakupiony w ramach realizacji projektu edukacyjnego w roku 2009/2010.
Materiały edukacyjne:
Podstawą pracy z uczestnikami kursu ma być strona internetowa projektu www.bociany.lask.pl. Na niej ma być umieszczony obraz z kamery internetowej, informacje o bocianach gniazdujących na terenie gminy i ich coroczne sukcesy lęgowe. W tym miejscu na bieżąco będą też zamieszczane postępy w poznawaniu przyrody grup biorących udział w projekcie. Tutaj też będzie istniała pokonkursowa galeria prac plastycznych i fotograficznych. Jednocześnie jest to ważna platforma, na której będzie dochodziło do spotkania grup biorących udział w projekcie, mieszkańców gminy i internautów. W tym miejscu można zamieścić konkurs dla szkół gminnych. Będzie też miejsce dla miast Partnerskich Łasku, które będą mogły zamieścić zdjęcia „swoich” bocianów, wykonane przez tamtejszą młodzież oraz wiadomości o nich.
Ze względu na międzynarodowy charakter projektu (osoby odwiedzające portal przekazujący transmisję z gniazda bociana pochodzą z wielu krajów, miasta partnerskie Łasku) niezbędne jest wykonanie wersji niemieckojęzycznej i angielskojęzycznej całej strony internetowej. Planowana jest także rozbudowa strony internetowej o dwa nowe działy:
1) Ogólne informacje o bocianie( biologia, wędrówki i inne informacje)
2) Bocian w Gminie Łask (lokalizacje gniazd, informacje w trakcie sezonu lęgowego, informacje o przyrodzie gminy).
Mając na względzie doświadczenia zdobyte podczas zeszłorocznej edycji programu wydaje się niezbędne zapewnienie opieki merytorycznej (ornitologa) nad forum dyskusyjnym na stronie internetowej. Wspomniana opieka miałaby polegać na fachowych odpowiedziach na pytania zadawane przez internautów oraz reagowanie w „kryzysowych” momentach.
Kolejną częścią projektu będzie wydanie ulotki propagującej idee projektu i podstawowe informacje o nim. Planowane jest wydanie kolorowej ulotki na kredowym papierze (formatu A 5 – cztery strony).
Kalendarz - ”ŁASKIE BOCIANY” wydawnictwo ze zdjęciami łaskich bocianów oraz pracami plastycznymi laureatów konkursu plastycznego skierowanego do uczniów. Zostanie on wykonany na koniec realizacji zajęć edukacyjnych . W kalendarzu będą zaznaczone terminy, w których bociany białe podejmują migracje (np.: sierpień - bocianie sejmiki, początek września - odlot ostatnich ptaków), gdzie w tym czasie przebywają (np.15 września nad Bosforem w drodze do Afryki, listopad RPA). Zaznaczone będą pola z datami gdzie możemy się spodziewać ważnych wydarzeń w bocianim życiu na terenie gminy. Od połowy marca czekamy na przylot, do 10 kwietnia zajęcie gniazda. Uczestnicy projektu/konkursu będą zaznaczali w tych polach te wydarzenia, które zaobserwowali w pobliskim gnieździe. Ze względu na zagęszczenie zdarzeń bocianich w miesiącach kwiecień - sierpień w tym okresie miesiące mogą być prezentowane pojedynczymi kartami, a miesiące zimowe po kilka na karcie.
Dla prowadzenia zajęć stacjonarnych mających przybliżyć biologię bociana oraz innych pospolitych gatunków ptaków niezbędne będzie utworzenie kilku prezentacji multimedialnych. W oparciu o jedną z nich, a dotyczącą bociana białego, uczniowie biorący udział w programie dowiedzą się: gdzie w gminie są lęgowe bociany, jak wyglądają ich wędrówki i zagrożenia gatunku. Inne prezentacje będą dotyczyć podstawowych grup ptaków występujących w podobnym środowisku, co bocian biały, cech ptaków i ich przystosowań do lotu czy sposobów rozpoznawania pospolitych gatunków ptaków występujących w najbliższym sąsiedztwie człowieka. Środki finansowe na realizację wymienionych prezentacji multimedialnych będą pochodzić z dotacji WFOŚiGW w Łodzi.
Zajęcia realizowane w salach dydaktycznych wymagać będą przygotowania kart pracy, materiałów źródłowych , zdjęć czy rysunków ułatwiających poznanie wybranych zagadnień poruszanych na zajęciach. Tego typu materiały mają charakter autorski, dlatego niezbędne jest zarezerwowanie środków finansowych na ich wykonanie. Będą one pochodzić z dotacji WFOŚiGW w Łodzi. Gmina Łask po nabyciu praw do wspomnianych materiałów będzie mogła je wykorzystywać w trakcie realizacji podobnych zadań z zakresu edukacji przyrodniczej czy kolejnych edycji programu dotyczącego bociana białego. Część z nich może być umieszczona na stronie internetowej jako ogólnodostępne materiały edukacyjne dla użytkowników portalu Bociany Łaskie.
Konkurs plastyczny i fotograficzny: Planowane jest przeprowadzenie dwóch otwartych konkursów. Pierwszym z nich będzie konkurs plastyczny skierowany do uczniów szkół podstawowych, a drugim konkurs fotograficzny skierowany do uczniów szkół gimnazjalnych z terenu Gminy Łask. Tematem przewodnim konkursów będzie życie bocianów na terenie Gminy Łask. Konkursy zostaną przeprowadzone w okresie od maja do czerwca 2011 r. Regulaminy konkursów w załączeniu do niniejszego programu. Przewidziano zakup nagród rzeczowych(1 miejsce – 100 zł; 2 miejsce – 80 zł; 3 miejsce - 70 zł) dla zwycięzców konkursów. Dla wszystkich uczestników przewidziano zakup drobnych upominków o łącznej wartości 1400 zł.
Ewaluacja projektu edukacyjnego: Program zakłada ewaluację wykonania zadań edukacyjnych, która będzie opierała się na przeprowadzeniu wśród uczestników dwóch ankiet (przed rozpoczęciem i po zakończeniu zajęć). Ponadto przeprowadzona zostanie wśród uczniów anonimowa ankieta dotycząca zagadnień poruszanych na zajęciach pod kątem ich przystępności i sposobie przekazu. W trakcie części zadań uczniowie będą mieli za zadanie wykonać prace plastyczne, diagramy czy plakaty dotyczące realizowanych zagadnień. Wszystkie prace zostaną zachowane jako dokumentacja realizacji zajęć edukacyjnych. Inną formą sprawdzianu popularności projektu na terenie gminy Łask będzie otwarty konkurs dla szkół. Dla młodszych dzieci plastyczny, natomiast dla starszych fotograficzny. Popularność strony internetowej projektu z transmisją z gniazda bocianiego pozwoli ocenić analiza liczby odwiedzin strony.
Przebieg i terminy zajęć:
ZAJĘCIA TERENOWE:
MAJ - wyjazd do arboretum i Muzeum Lasu w Rogowie (wszystkie grupy)
CEL ZAJĘĆ:
1. Obserwacje pospolitych ptaków leśnych i polnych.
2. Zapoznanie z funkcjonowaniem arboretum.
3. Zajęcia w muzeum dotyczące różnorodności świata ptaków w oparciu o istniejącą ekspozycję.
WRZESIEŃ - wyjazd na zbiornik retencyjny Jeziorsko (wszystkie grupy)
CEL ZAJĘĆ:
1. Nauka podstaw obserwacji ptaków, obsługa sprzętu optycznego – lornetka, luneta.
2. Uczestnictwo w obozie naukowym Studenckiej Sekcji Ornitologicznej, poznanie metod i celu obrączkowania ptaków.
3. Obserwacja migracji ptaków wodno – błotnych.
4. Nauka rozpoznawania gatunków podobnych do bociana białego: żurawia, czapli siwej, bociana czarnego.
5. Poznanie celu utworzenia obszaru NATURA 2000 i rezerwatu ornitologicznego.
ZAJĘCIA STACJONARNE:
MARZEC
CEL ZAJEĆ:
1. Zapoznanie z celem projektu.
2. Prezentacja o biologii bociana białego.
3. Omówienie zagadnień przystosowań ptaków do lotu.
KWIECIEŃ
CEL ZAJEĆ:
1. Omówienie podstawowych gatunków ptaków spotykanych w naszych ogrodach i parkach.
2. Zapoznanie uczniów z pozycją bociana białego w świecie zwierząt, innymi gatunkami ptaków spotykanymi tak jak bocian biały nad wodą, czy na łące.
3. Korzystanie z wydawnictw atlasowych.
MAJ
CEL ZAJEĆ:
1. Problemy wynikające z konfliktu między gospodarką człowieka a potrzebami zachowania środowiska naturalnego w stanie niezmienionym na przykładzie dolin rzecznych.
2. Zagrożenia w stosunku do krajowej populacji bociana białego i sposoby ich eliminowania.
3. Formy obszarowej ochrony przyrody jako sposób na zachowanie bioróżnorodności.
CZERWIEC
CEL ZAJĘĆ:
1. Głosy pospolitych gatunków ptaków występujących w lesie.
2. Sposoby opieki rodzicielskiej u ptaków na przykładzie bociana białego (wykorzystanie zdjęć z transmisji internetowej).
LIPIEC
CEL ZAJĘĆ:
1. Śmierć piskląt w gnieździe, czyli działanie doboru naturalnego na naszych oczach- przykład masowej śmiertelności ptaków w trakcie powodzi w roku 2010.
2. Obszary Natura 2000- geneza powstania, cele i charakterystyka obszarów w woj.łódzkim.
3. Ogłoszenie konkursu plastycznego.
WRZESIEŃ
CEL ZAJĘĆ:
1. Konkurs plastyczny- podsumowanie i zakończenie.
2. Jesień jako czas wędrówek ptaków.
3. Jak poznano trasy przelotu czyli ornitolog w działaniu- prezentacja odłowów i obrączkowania ptaków.
PAŹDZIERNIK
CEL ZAJĘĆ:
1. Podsumowanie roku bocianiego w oparciu o obserwacje z kamery przy gnieździe.
2. Przed nadchodzącą zimą- jak prawidłowo karmić ptaki, jakie gatunki spotykamy przy naszych karmnikach.
Termin zakończenia projektu edukacyjnego do ustalenia z osobami prowadzącymi projekt. Termin czerwcowy może być kłopotliwy ze względu na egzaminy szkolne oraz fakt że sezon lęgowy bociana białego jest nieskończony i nie można podsumować jego wyników.
Zajęcia bez udziału ornitologa:
Rajd rowerowy szlakiem gniazd bociana białego w gminie Łask. Ze względu na znaczną odległość trasy przejazdu po połączeniu wszystkich lub większości gniazd, sugerowany jest podział rajdu na etapy lub różne trasy zbiegające się w Łasku. Uczestnicy byliby podzieleni na trzy grupy. W ten sposób wszystkie gniazda zostałyby odwiedzone. Długość odcinków tras rajdu należy dopasować do możliwości i wieku uczestników projektu. Rajd rozpoczynał by się w trzech miejscach gminy i kończył w Łasku (lub zataczał trzy pętle z początkiem i końcem w Łasku). Przy tworzeniu tras sugerowana pomoc Łaskiego PTTK.
Osoby do przeprowadzenia zajęć edukacyjnych z uczestnikami projektu:
Ornitolodzy zawodowi będący pracownikami Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego
dr Radosław Włodarczyk, mgr Piotr Minias,
Nadzór merytoryczny:
Zakład Dydaktyki Biologii i Badań Różnorodności Biologicznej Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego:
dr Tomasz Janiszewski, dr Radosław Włodarczyk.
Organizacje wspierające:
- ZHP Łask
- Nadleśnictwo Łask
- Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków odział Łódzki
- Towarzystwo Przyrodników Ziemi Łódzkiej.